یادگار فرداد

دوشنبه ۱ آبان ۱۳۹۶

بخش:
اجتماعی - یادداشت‌ها






بخش نخست. پیش از تاریخ

وضعیت زنان در دوران نوسنگی (۲)

یکجانشینی

در برخی نواحی آفریقا که خاک کشاورزی مناسب نبود و یا رمق چندانی نداشت پس از یک دور کِشت، زنان فهرستی از مردان که قدرت بدنی خوب داشتند فراهم می‌کردند تا زمین را تخریب کرده آتش بزنند و پس از آن فهرست دیگری از مردان می‌دادند تا زمین را پاکسازی و آماده‌ی کشت دوباره کنند. بدین سان در برخی از قبایل، زنان تا مدت‌ها موضع قدرت خود را حفظ کردند. انسان‌شناسان آن‌ها را جوامع مادرگاهی (matrilocal) می‌نامند که به مفهموم سنت زندگی کردن زن و شوهر با خانواده‌ی زن می‌باشد. در زاگرب (Zagreb) نیز زنان نه تنها به کار برزیگری می‌پرداختند بلکه با ساختن بناهای سنگی و یا آجر گِلی پایه‌ی شکل‌گیری اولین دهکده‌ها را ریختند. زنان فراخورِ نیاز، ظروف بسیاری نظیر گنجانه و سبد ساختند که به کار ده‌نشینان برزیگر می‌آمد. داشتنِ زمین کشاورزی و ابزارِ مربوط به آن و ظروف ساخت دست زنان کم‌کم به نوعی ماهیتِ مالکیتِ خصوصی پیدا کرد. زنانِ مسن‌تر خانواده، مالک این دارایی بودند که از آنان به فرزندانشان منتقل می‌شد. سرپرستی امور این دارایی‌ها بعهده‌ی‌ برادر آن زن بود که در تصمیم‌گیری‌های مهم برای خانواده نیز نقش بسزایی داشت. ای. بولدینگ برای روشن کردن شیوه‌ی زندگی در جوامع مادرگاهی و مادرتباری سناریوی جالبی می‌نویسد: «جهت تشکیلِ خانواده‌ی جدید، زن جوان خانه‌اش را می‌ساخت و سپس مرد جوان با رضایت ضمنی پا به خانه‌ی زن گذاشته و البته هدایایی با خود می‌آورد. چنانچه همسرش یا مادر همسرش او را نمی‌پسندیدند به راحتی پس زده می‌شد. مردان پیرتر (و البته گاهی هم جوانان) درصورتیکه نمی‌توانستند زن دیگری را به زندگی مشترک ترغیب کنند و هیچ زنی حاضر به پذیرش آن‌ها نمی‌شد، فرصت اندکی برای بازگشت به خانه داشتند.» (Boulding 101)

زنان هنگام فراغت از کار کشاورزی به کارهای دیگری مشغول می‌شدند از جمله دوشیدن شیر بز و گوسفند و فعالیت‌های گروهی نظیر فرآوری مواد غذایی، صنایع دستی، آموزش کودکان، همسریابی برای دختران و پسران، مکان‌یابی برای خانه‌ی جدید، تصمیم‌گیری درباره‌ی جهیزیه یا تبادل دارایی‌ها هنگام ازدواج، همچنین مناسک خاکسپاری و انتخاب آنچه که با مرده دفن کنند.

جایگاه زنان در مراکز تجاری روستایی

روستاها‌ به دو دسته تقسیم می‌شدند: روستاهایی که صنایع دستی محلی خود را برای مصرف داخلی تولید می‌کردند و روستاهایی که دارای مراکز تجاری و البته پرجمعیت‌تر بودند. در روستاهایی که مراکز تجاری بودند (مانند شهر قدیمی اریحا در فلسطین) و خانوار بیشتری در آنها زندگی می کرد به سرعت معماری خانه‌ها نیز از دایره به مستطیل تغییر کرد. این تغییر شکل در معماری از فُرم بی‌نهایت و نامحدود دایره به فُرم محدود و دارای چهارچوب مستطیل را می‌توان سرآغاز محدودشدن آزادی‌ها همراه گام‌های اولیه به سوی تمدن دانست. کشتزارها نیز کمی از خانه فاصله گرفتند تا جا برای عرضه‌ی کالاهای تولیدی باشد. به همین ترتیب خانه‌ها بزرگتر شدند تا جای بیشتری برای انجام فعالیت‌های گوناگون وجود داشته باشد. زنان این خانه‌ها را با نقاشی یا حصیربافی و صنایع دستی خود می‌آراستند. نگهداری از چند بز و گوسفند در خانه (که کاری زنانه بود) جایش را به گله و رَمه داد که از ابتدا کاری مردانه بود. البته دشوار بتوان میزان مشارکت زنان در روستاهای تجاری را سنجید. با این حال بنظر می‌آید که فعالیت‌های آیینی تحت سلطه‌ی زنان بوده باشد. تنش میان زنان و مردان بایستی در این دوران بالا رفته باشد چراکه از فعالیت‌های کشاورزیِ زنان کاسته شده و بدنبال جایگیزینی برای آن می‌گشتند. از طرفی دقت به معماریِ این دوران به این استدلال قوت می‌بخشد. خانه‌ها بیشتر دوطبقه‌اند و طبقه‌ی زیرین همان کارگاه و فروشگاه صنایع دستی‌ است و طبقه‌ی بالا محل زندگی. پیشتر گفته شد که زنان زمان بیشتری را در خانه سپری می‌کرده‌اند، بنابراین به دلیل هم‌مکانیِ خانه و کارگاه و فروشگاه هیچ بعید نیست که زنان – اگر نه بیشتر– حداقل به یک ‌اندازه در تجارت با مردان شریک بوده‌ و در این زمینه فعالیت می‌کرده‌اند. اگر بنا باشد از عصری به نام « دوران طلاییِ مادرسالاری » یاد کنیم باید به همین ابتدای عصر کشاورزی رجوع کنیم. «چنانچه زنان دورانی حکومت کرده باشند، مربوط به همین عصر است.» (Boulding 112)

زندگی روزانه‌ی زنان روستایی

زنان روستایی در هرآنچه که مربوط به اجاق (پخت و پز، غذا دادن و نگهداری از نوزادان)، حیاط اندرونی (هرگونه فرآوریِ تولیدی و بناسازی) و زمین (جمع‌آوری و انبار دانه‌ها و میوه‌ها، کشاورزی، نگهداری بز و گوسفند، فراهم‌کردن سوخت برای اجاق و مصالح ساختمان‌سازی) می‌شد فعالیت می‌کردند. ویژگی بارز زنان حضور مداوم کنار کودکان و پذیرش نگهداری از نوزادان و خردسالان بود ودر هیچ زمانی از روز از بار این مسئولیت کاسته نمی‌شد. البته بنا به تعریف ‘حمل جنین و زایمان’، بارداری را نیز بایستی بعنوان یک فعالیت ۲۴ چهارساعته تلقی کرد چراکه نیاز به بدن و انرژی جسمانی مادر دارد. بدنبال زایمان، شیردهی و غذا دادن به خردسالان آمد که ادامه‌اش غذا دادن به بزرگسالان نیز بود و زنان تبدیل به آشپزی برای همه شدند. انسان‌شناسان، مردم‌شناسان و تاریخدانان تا به امروز هرگز خبر از جامعه‌ای که مردان درآن بطور منظم عهده‌دار نقش غذادهنده یا آشپز شده باشند نداده‌اند. از این پس وظایف مربوط به پرورش و تغذیه پس‌زمینه‌ی فعالیت‌های زنان شد.

از میان سه زمینه فعالیت نامبرده، کار در حیاط خانه (یا اندرونی) که وسیع بود و محل اجتماعات زنان هم به شمار می‌رفت نوعی اهمیت اداری نیز پیدا می‌کرد. در اینجاست که زنان پیرتر امور روزانه‌ی جامعه را سامان داده و کودکان زیر ده سال را آموزش می‌دادند. زنان چه چیزی را آموزش می‌دادند؟ شجره‌نامه، ترانه، رقص، نسخه‌ داروهای گیاهی،  آداب و رسوم قبیله و صنایع دستی محلی. حیاطِ خانه محل ابداع رقص‌ و ترانه بود تا در مراسم فصلی اجرا شوند. این توضیحات به خوبی زندگی روزمره‌ی زنان روستایی در خاورمیانه را ترسیم می‌کنند. موسیقی که جایگاه مهمی در زندگی اجتماعی زنان دارد را نیز نباید از یاد برد. اینکه زنان دقیقا از کی شروع به آواز خواندن کرده‌اند مشخص نیست اما می‌دانیم که در مراسم مختلف دسته‌جمعی آواز می‌خواندند: برای دعا، کار، آیین‌های تولد بچه، بلوغ، و ازدواج که به آن‌ها فرصت انجام نوعی فعالیت در فضای عمومی می‌‌داد. علاوه بر این گروه کُر، دسته‌ی سوگواران، مورخان، و قصه‌گویان ترانه‌خوان نیز وجود داشته‌اند. می‌توان گفت که زنان روستایی در اوایل دوران کشاورزی وقت آزاد کافی داشتند تا هنر و استعداد خوانندگی را در خود بپرورانند. پیوستگی زنان با نیروهای فوق طبیعی، نقش خلاقانه‌ای در موسیقی به آنان می‌بخشید. امروزه شوربختانه هیچ راهی وجود ندارد که به موسیقی و ترانه‌های مذهبی زنان در دوران پیش از تاریخ دست یابیم.  

 

توضیح عکس: ترسیم هنری از بنای گوبکلی‌تپه در آناتولی واقع در شمالی‌ترین بخش هلال حاصلخیز که جنوب آن به خلیج فارس می‌رسید، یکی از قدیمی‌ترین مکان‌‌های پرستش و سرچشمه‌ی یکی از پیچیده‌ترین جوامع دوران نوسنگی

 

کتابنامه

Boulding, Elise. The Underside of History. Vol. 1. London: SAGE, 1992.

 

وضعیت زنان در طول تاریخ (پاره‌ی سوم)

وضعیت زنان در طول تاریخ (پاره‌ی دوم)

وضعیت زنان در طول تاریخ (بخش نخست)


نظرات بسته است.